NL | EN

Mijn nieuwste schaalmodellen


Schaalmodel van het zonnestelsel - 1:100 miljard ('100G')


Nieuwste ontwikkelingen - oktober 2018
Dit schaalmodel wordt, met 475M model (zie hieronder) het meest gebruikt in lessen, lezingen en andere presentaties over het zonnestelsel. Daardooor is het ook het meest onderhevig aan veranderingen en verbeteringen (ook updates).
Ter gelegenheid van de cursus 'Leer het heelal begrijpen', die in september 2018 weer van start ging, en naar aanleiding van ideeën die ik bij de cursus in 2017 opdeed, besloot ik de boel behoorlijk te reorganiseren. Ook wilde ik eigen presentatiemateriaal maken dat het voor mij gemakkelijker zou maken om uitleg te geven over al die kleine, recent ontdekte werelden. Mijn geheugen is niet meer wat het was, en het aantal objecten in mijn schaalmodellen is meegegroeid met het aantal bekende zonnestelselobjecten!

Meer objecten - meer kaarten
Na het uitbrengen van de twee sets van het Zonnestelselmodel, met samen 32 kaartjes, heb ik een aantal aanvullende kaartjes gemaakt die de klanten gratis kunnen downloaden, printen en aan hun Planetenpad toevoegen. Daarbij zitten vooral veel TNO's: Trans-Neptunische Objecten, dus objecten voorbij de baan van Neptunus. Maar ook Pallas, de op twee na grootste planetoïde, is erbij, evenals de komeet Encke en inmiddels de planetoïden Apophis (een Near Earth Asteroid, of NEA: een object dat de aardbaan kan kruisen en dus wel erg dicht bij de aarde kan komen) en 2017 TK7, een die in dezelfde baan zit als de aarde! Zo'n object neoemen we een Trojaan, naar de groep van zo'n 7000 planetoïden die zich in de baan van Jupiter bevinden (op 60° vóór en 60° achter Jupiter).
Tenslotte zijn er algemene kaarten voor planeetbanen en planeetringen, en drie zeer bijzondere kaarten: een voor de hypothetische Planet Nine, en twee voor het planetenstelsel van de ster TRAPPIST-1: een stelsel van zeven rotsplaneten ter grootte van de aarde.

Andere opzet
Ik heb slechts 32 palen/opstellingen, elk met een 'kop' met een kaarthouder. Vijf zijn dubbel, en bevatten twee kaarten (bijv. Saturnus en planeetringen, Neptunus en de Kuipergordel). Op de koppen kunnen ook 3D modelletjes worden geplaatst, maar die maak ik niet meer voor alle nieuw ontdekte objecten...
Zo kan ik in totaal dus 37 kaarten tonen. Een deel van de objecten die ik wil behandelen in mijn lessen en presentaties staan echter wel ver weg, voorbij de ca. 100 m van de 'zon'. De Voyager 1 staat al op 214 m, Sedna op 784 m, Planet Nine zou gemiddeld op 1000 m komen, de dichtstbijzijnde ster Proxima Centauri op 400 km en TRAPPIST-1 op 3735 km! Door die kaartjes op één display te tonen, kwamen diverse paaltjes vrij (ze hadden nog niet allemaal een paaltje), en door nog een extra (5e) dubbele kop te maken kon ik zeven van de extra kaartjes een eigen paal geven.
Als display vond ik een mooie A2 versie, met een mat plastic voorvel. Je ziet ze ook in winkels, aan muren bevestigd, en dan zitten er reclameposters in. Ik had een lichtgewicht versie nodig die ik kon neerzetten op een of ander statief. Dat laatste vond ik in een opvouwbare schildersezel! Ik ben daar nu zeer tevreden over (zie foto).

Info-kaarten en -map
Zoals gezegd wordt het lastig om van zoveel recent ontdekte kleine objecten alles te onthouden. Mijn oude presentatiehulp was een A4-tje met alle afstanden en afmetingen - maar niet de andere gegevens. Ik heb ook een dikke map, met alles erin, maar dat is niet handig bij het presenteren.
Ik wilde daarom kaarten maken met de belangrijkste informatie (de bijzonderheden, maar vooral ook de baangegevens: excentriciteit en baanhelling) die ik wil gebruiken. Uiteindelijk kwam daaruit een systeem voort van dubbelzijdige A5 info-kaarten, een beetje zoals TV-presentatoren gebruiken. De belangrijkste toont alle informatie van de objecten voorbij de baan van Neptunus. Andere kaarten bevatten de objecten die geen paaltje konden krijgen, zoals Pallas (die zit in ongeveer dezelfde baan als Ceres).
Op 10 oktober, tijdens de inleidende les over het zonnestelsel, waarin ik het Planetenpad gebruik (les 5 van mijn uitgebreide beginnerscursus 'Leer het heelal begrijpen'), heb ik dit systeem voor het eerst geprobeerd en het beviel prima! Een blijvertje dus.


Schaalmodel van het zonnestelsel - 1:475 miljoen ('475M')


Nieuwe Jupiter en Saturnus!

Dit schaalmodel, het grootste van het zonnestelsel dat ik heb, waren de Jupiter en Saturnus van piepschuim. In de loop der jaren zijn ze flink beschadigd en gedeukt (mijn Jupiter bestaat al sinds 1985-86, als aankleding van beurzen; Saturnus stamt uit 1990, toen ik ook de rest van het schaalmodel maakte). In 2010 vroeg ik een vriend, Johan Kragten (van mijn oude sterrenkundeclub Zenit, in Den Helder), die ook de oude Jupiter en verder in 1990 de aarde en Neptunus voor dat schaalmodel had gemaakt, of hij een nieuwe Jupiter en Saturnus voor mij wilde schilderen.
Johan had de planeten, na veel geëxperimenteer met de kunststof bollen (voor op lantaarns), in 2015 klaar, hoewel hij ze nog verder wilde afwerken. Het is niet van gekomen en omdat ik ze in het najaar van 2017 nodig had voor mijn cursus, en ook omdat ik ze al mooi genoeg vond, heb ik ze in de zomer van 2017 gevernist.

Ik had zelf de ringen van Saturnus al gemaakt, in Illustrator. Op basis van een mozaïek van Cassini-foto's (zie afbeelding hieronder), die een soort dwarsdoorsnede van de ringen tonen, maakte ik een bestand van 400 dunne en dikkere ringen, in de kleuren die met die foto overeenkwamen. Het zijn dus supernauwkeurige ringen geworden!
Maar de ringen en de planeet moesten nog worden samengevoegd door middel van speciale standaards. Die standaards zijn nu (9 oktober 2017) ook klaar! Ze zijn ook heel fraai geworden, zoals de foto's laten zien. Ze zijn gemaakt door de firma Mateloos Plexiglas Bewerking, in de Krommestraat in Amersfoort.

Foto's: de nieuwe Jupiter en Saturnus, de laatste met ringen. De foto hieronder toont de ringen van opzij, maar wel veel te dik! Ze zijn geplakt op 3 mm dik kunststof, het folie is misschien 0,1 mm dik, de werkelijk ringen zijn maximaal 30 m dik: op schaal 3 nanometer! Dat is 0,000.003 mm.
Rechtsonder het bestand voor de ringen, met zijn 400 ringen en ringetjes.














 

Hierboven: dit nauwkeurige mozaïek van Cassini-opnamen
van de ringen gebruikte ik als basis voor de ringen van mijn
model van Saturnus (de afbeedling rechtsboven ervan).



Schaalmodel Massa's in het zonnestelsel


Zout...
Hoe leg je de verschillen uit van de massa's van alle zonnestelselobjecten? Ik lag daar eens over na te denken, zoals gebruikelijk 's nachts, en kwam op het idee om daarvoor zout te gebruiken. Hoe? Dat merk je in mijn lezing Kleine werelden van het zonnestelsel én in mijn grote cursus Leer het heelal begrijpen, die 13 september 2017 van start gaat. Zie daarvoor deze nieuwspagina.
Ik verklap één ding: van dat achterste, complete pak zout heb je er 715 nodig om de massa van de zon weer te geven...



 


Schaalmodel Kleine Werelden


Nieuw schaalmodel op basis van planeetglobes Sky & Telescope

De firma Sky & Telescope, bekend van het Amerikaanse sterrenkundeblad van die naam, heeft een serie prachtige globes uitgebracht van de maan en de aardachtige planeten (of rotsplaneten). Van de maan en Mars zijn er zelfs twee: een die het object toont zoals het er echt uitziet (een grijze Maan en een rode Mars) en 'Topo' globes, die de hoogteverschillen weergeven met kleuren. Zie hun website.

In de loop der jaren heb ik ze bijna allemaal verzameld (alleen de Maan 'Topo' niet). Ze zijn mooi te gebruiken tijdens lezingen, hoewel onze auto de mogelijkheden beperkt: de globes zijn 12 inch (30,5 cm) in diameter en kunnen alleen veilig vervoerd worden in een doos die natuurlijk fors groter is. Daar komt bij dat ik zelf de nodige modellen kan gebruiken tijdens mijn presentaties.
Verder is er een probleem voor een nerd zoals ik: ze zijn allemáál 30,5 in diameter! Uiteraard is de maan veel kleiner dan de aarde.
Sterker: de aarde is de grootste van de kleine planeten.

Waarom dit schaalmodel?
In 2014 kwam de globe van de aarde uit. De aarde is prachtig om te vergelijken met de kleinere planeten en nog kleinere werelden. Ik was op dat moment bezig met de brochure Kleine werelden van het zonnestelsel, over de bezoeken van Dawn aan Vesta (2011-2012) en Ceres (maart 2015), dat van New Horizons aan Pluto en Charon (juli 2015), en dat van Rosetta aan de komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko.

Met mijn schaalmodellen-manie was de stap naar een nieuwe reeks modellen niet zo groot. De bollen waren snel verzameld, maar ik wilde er een echt mooi model van maken, met fraaie 'voeten' onder de globes. Het duurde even voordat ik samen met Joep van de firma Mateloos in Amersoort een idee had hoe we dat konden maken. Hij heeft weer mooi werk afgeleverd. En nu is het klaar!

Selectie
Het was niet belangrijk om de bollen gedetailleerd te schilderen want het gaat alleen om het vergelijken van de afmetingen. Ik heb ze in een basiskleur gespoten die in de buurt komt van hun werkelijke kleuren.
Ik heb mij bij het nieuwe schaalmodel gericht op drie zaken:
  • de andere rotsplaneten en de maan, hoewel ik Venus heb weggelaten omdat zij op deze schaal slechts 1,5 cm kleiner is dan de aarde.
  • die kleine werelden: Pluto en Charon, Ceres, Vesta, maar ook de planetoïde Pallas en de dwergplaneet Eris. Pallas bevindt zich in dezelfde baan als Ceres maar was uiteindelijk geen doel van Dawn. Pallas is iets groter dan Vesta, maar Vesta heeft iets meer massa.
  • een leuk extraatje: de hoeveelheden water, lucht en gecomprimerde lucht op Aarde.
  • De zon doet niet mee, die is op deze schaal ruim 33 m in diameter. Ook de komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko doet niet mee, die is slechts 0,1 mm 'groot'! Misschien dat de vier kleine manen van Pluto er nog wel een keer bij komen.
Informatie op schaal
Wat begon met enkele planeten en kleine werelden groeide (zoals altijd bij mij) geleidelijk uit, zoals bij de hoeveelheden water en lucht op Aarde (zie hierboven). Er is echter meer leuke en verhelderende informatie te geven:
  • de dikte van de aardse atmosfeer (op basis van 100 km in de werkelijkheid) is die van een 1 euro-munt
  • het gemiddelde niveau van het land bóven de zeespiegel is een kwart van de dikte van een velletje papier* (0,02 mm) hoger dan het oppervlak van de globe
  • de gemiddelde dikte van de continentkorst is 1,2 mm, onder de Himalaya is dat meer: zo dik als een cent
  • de gemiddelde oceaandiepte is vergelijkbaar met de diameter van een mensenhaar (0,1 mm)
  • de hoogste berg is zo hoog als een zandkorrel (0,21 mm), net zoals de diepste trop een zandkorrel diep is (0,26 mm)
  • de maan is op deze schaal 8 cm in diameter, en staat op 9,2 m van de aardglobe van Sky & Telescope
En op Mars (op deze schaal 16 cm in diameter):
  • Olympus Mons, de grootste vulkaan van het zonnestelsel, is 0,6 mm hoog: een korrel grof zand
  • het enorme inslagbekken Hellas Planitia, het laagste deel op Mars, is 0,2 mm 'diep': 2 velletjes papier*
  • de maantjes, Phobos (0,5 mm) en Deimos (0,3 mm) staan op resp.  14 en 56 cm van de rode planeet.
Op deze schaal zijn de afstanden van de planeten tot de zon:
  • Mercurius 1,38 km
  • Venus 2,59 km
  • Aarde 3,57 km
  • Mars 5,45 km
  • Jupiter zou op 18,6 km komen (340 cm groot), Neptunus op 107,5 km (118 cm).
*) uitgaande van 80 grams papier zoals je voor de printer gebruikt.